Hồi làm ở Tiki, mỗi khi một ví điện tử kết thúc promotion là tôi thấy share ví đó rớt ngay trên dashboard. Không từ từ, không gradual. Rồi user qua ví khác có khuyến mãi.
Graph đó không đo product adoption. Nó đo coupon market fit khi dùng coupon mua users. Mà đó không phải lỗi của MoMo hay ZaloPay hôm nay. Nó được cài sẵn trong cách cả thị trường được xây lên từ đầu.
Năm 2005, Việt Nam gần như không có payment infrastructure. Không phải vì nghèo. ATM lúc đó còn là công nghệ mới. Thẻ ngân hàng chủ yếu dùng để rút tiền mặt, không phải để thanh toán. POS ở siêu thị lớn thành phố đã là quá xịn, chủ yếu là tiền giấy.
Cũng may, nhà nước nhìn thấy vấn đề sớm. [NĐ 101/2012] ra đời, rồi Thông tư 39/2014, tạo pháp lý để bank với các trung gian thanh toán cùng làm. Nội dung NĐ thì dài quá, nhưng quan trọng nhất là hướng đi: thay vì để ngân hàng làm hết, nhà nước mở cửa cho tư nhân vào.
Thế là mở cửa, tiền vào. Phần lớn là tiền từ nước ngoài.
Giai đoạn từ 2016 đến 2019 tôi hay gọi là chiến tranh Wallet lần thứ nhất, dù ít ai chiến đấu thật. Phần lớn là đốt tiền. Có lúc, thị trường có hơn 40 ví hoạt động. Một đất nước gần trăm triệu dân, chủ yếu ở nông thôn, mà 40 ví song song, thật sự quá vui.
Thị trường cũng nhộn nhịp không kém, mỗi người một con đường. MoMo ra sớm nhất, ngon nhất về product, mobile first, đến 2020 có 20M+ users, với vốn ngoại. ZaloPay theo model WeChat Pay, plug vào Zalo 100 triệu users. ShopeePay nắm e-commerce. Moca nắm Grab. ViettelPay chơi nông thôn.
Nghe như một cuộc cạnh tranh lành mạnh, ai cũng có con đường riêng.
Nhưng rồi không ai thắng kiểu đó. Đến cuối 2021, 6 ví đầu chiếm 99% thị trường. Ba mươi mấy ví còn lại chia nhau 1%, nghe khá hài hước, kiểu game có vẻ vào hồi kết rồi.
Irony không phải ở số đó. Trớ trêu là ngay cả những người thắng cũng chưa chắc đã có lời. Game của wallet là đốt tiền để build habit, rồi monetize sau. Nhưng habit mà build được lại là habit dùng khi có khuyến mãi, và user đã bị chiều hư, y như cái graph tôi thấy ở Tiki. Không có promotion thì không có transaction. Không có transaction thì không có data. Không có data thì không có gì để monetize, quá đau khổ với loop này.
Thực ra payment landscape VN khá đặc thù: không ai làm được WeChat Pay ở VN. Zalo có users nhưng không có payment, MoMo có payment habit nhưng không có ecosystem, Grab có daily active usage nhưng bị kẹt trong ride-hailing. Không ai có đủ cả ba. WeChat có cả ba từ đầu, vì chat ở TQ đã là trung tâm của mọi thứ trước khi WeChat Pay ra đời.
Còn một điểm nhiều người biết, ít người nói. Phần lớn các ví thắng cuộc chạy bằng tiền ngoại. Vào 2019, SBV đề xuất áp trần sở hữu nước ngoài 49%, lý do là lo ngại chủ quyền tiền tệ. Vấn đề là lúc đó MoMo đã khoảng 64% vốn ngoại, Payoo 64% Nhật, VNPT EPAY 65% Hàn. Năm 2020, SBV rút đề xuất, lý do công khai là nhiều ví đã vượt 49% từ trước, áp trần sẽ ảnh hưởng hoạt động. Nên mới thấy cuộc chiến fintech VN thực ra là cuộc chiến của các quỹ nước ngoài đặt cược vào thị trường Việt Nam.
Nhưng game thay đổi, măm 2021, NAPAS ra một chuẩn kỹ thuật tên VietQR. Không launch event. Không ai để ý. Chỉ là một dạng QR cho tất cả ngân hàng dùng chung.
Rồi VIETQR tăng như chưa từng tăng. Năm 2023, số giao dịch VietQR gấp 8 lần 2022, gấp hơn 1.000 lần 2021. Năm 2024 tăng tiếp 2,2 lần. Giờ VietQR chiếm một phần ba tổng giao dịch chuyển nhanh NAPAS 247. Quán cà phê QR. Người bán rau QR. Xe ôm QR.
Không ai phải download thêm app. Không ai phải nạp tiền vào ví. Mở app ngân hàng, quét, chuyển tiền, xong.
Lý do VietQR thắng không phải vì nó tốt hơn ví. Mà vì nó không bắt user phải lựa chọn. Nó là default. Các ví phải thuyết phục user tải app, nạp tiền, nhớ dùng. VietQR không cần thuyết phục ai. App ngân hàng đã có sẵn trên điện thoại từ trước. Tôi đã nói về cơ chế này trong bài: default always beats choice, miễn là cái default không completely stupid là được.
VietQR không thắng game này. Vì đơn giản nó không chơi cùng luật chơi. Đến cuối game, kẻ thắng cuộc là đứa không tham chiến.
Rồi các ví mất thứ không nghĩ sẽ mất: use case đơn giản nhất, chuyển tiền và thanh toán nhỏ. Trước đây chỉ ví làm được, giờ app bank làm được hết, thậm chí nhanh hơn vì không cần top-up. Năm 2024, rút tiền ATM qua NAPAS giảm mạnh, chỉ còn 2,4% tổng giao dịch. ATM đang tèo vì VietQR làm được việc của nó mà không cần phần cứng, không cần vận hành.
Hai mươi năm sau, giá trị thanh toán không tiền mặt 2024 đạt 26 lần GDP. Hơn 232 triệu tài khoản thanh toán, còn nhiều hơn dân sốm VN mình.
Và nghịch lý lần nữa khi Nikkei Asia 2023 xếp VN vào top 3 chậm trong cashless adoption, cùng với Thái và Nhật. Nhưng hai con số đó không mâu thuẫn. Một cái đo tổng giá trị giao dịch. Một cái đo thói quen người dùng ở điểm bán lẻ. Volume khổng lồ, nhưng cash vẫn sống khỏe ở chợ, ở quán ăn nhỏ, ở những chỗ chủ quán không muốn để lại dấu vết doanh thu.
Một góc nhìn dài hạn hơn, khi. bài toán chuyển tiền có vẻ đã có lời giải, nhưng chuyển tiền không tạo ra CREDIT. Số cũ của World Bank: chỉ 21% người Việt trên 15 tuổi từng vay từ tổ chức tài chính hay có thẻ tín dụng. Phần còn lại, cần tiền gấp thì đi tín dụng đen. Tôi không chắc là có dễ mất ngón tay không, nhưng mất tiền oan là có thật.
Nhìn rộng ra thì cashless payment và financial inclusion là hai câu chuyện khác nhau.
Giờ thì cái tờ giấy A4 QR ở quán bún bò gần nhà tôi, chủ quán nhận được tiền liền, không phí, không POS. Graph trên dashboard của tôi hồi ở Tiki đã đổi: không còn nhảy theo khuyến mãi của ví nào nữa, vì người ta chuyển thẳng qua ngân hàng hết rồi…
Nhưng tháng sau bà cần vay 50 triệu để mở rộng quán. Bà gọi cho ai?
Tôi chưa biết. Có khi đó mới là game tiếp theo!
Reach me if you have other perspectives, or just want to say hello.
Say something.